ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙ ΤΗΣ Α∆ΕΛΦΟΤΗΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΙΟ ΤΡΙΠΟΤΑΜΟΣ (ΚΑΒΟΣ)

Είναι ένα Χριστουγεννιάτικο έθιµο που γίνεται κάθε χρόνο στις 25 ∆εκεµβρίου στον Τριπόταµο. Μία οικογένεια, µε αρχηγό τον «κάβο» αναλαµβάνει ορισµένες υποχρεώσεις για τον ενοριακό ναό του χωριού, τα Εισόδια της Θεοτόκου, για όλο το χρόνο. Ο αρχηγός το µεσηµέρι των Χριστουγέννων παραθέτει πλούσιο γεύµα (σούπα, κρέας βραστό, κρεµµύδια στιφάδο, ντολµάδες, ρόστο, φρούτα- όλα συµβολίζοντας την οµόνοια και την αδελφοσύνη), όπου κάθονται µόνο οι άνδρες που κατάγονται από αυτό το χωριό και ο παπάς της ενορίας. Μετά το φαγητό µερικοί από τους παρακαθήµενους µαζί µε τον παπά µεταφέρουν την εικόνα της Γέννησης του Χριστού στο σπίτι του οικοδεσπότη, ψάλλοντας Χριστουγεννιάτικα τροπάρια, η οποία τοποθετείται πάνω στο τραπέζι δίπλα στον παπά, που µοιράζει αντίδωρο και ανάβονται κεριά από όλους. Αφού αναλάβει ο νέος κάβος, προσφέρονται γλυκίσµατα, ανταλλάσσονται ευχές και επιστρέφεται η εικόνα στην εκκλησία. Την εποµένη, µαζεύονται όλοι πάλι στο σπίτι του παλιού κάβου και τρώνε ό, τι απέµεινε από την προηγούµενη µέρα. Οι υποχρεώσεις του παλιού «κάβου» τελειώνουν µε το γεύµα των Χριστουγέννων, εκτός του ότι ευθύνεται να ανάβει το καντήλι της εικόνας µέχρι το τέλος του χρόνου. Το έθιµο αυτό γίνεται από τα πολύ παλιά χρόνια και, όπως φαίνεται, θα συνεχιστεί για πολλά ακόµα, εφόσον ο κατάλογος µε τους «κάβους» φτάνει µέχρι το έτος 2025.

ΠΑΝΗΓΥΡΙ ΑΓ. ΤΡΥΦΩΝΑ (01/02)

Την 1η Φεβρουαρίου, ηµέρα της γιορτής του Αγ. Τρύφωνα, και αφού έχει προηγηθεί το άνοιγµα των βαρελιών µε τα κρασιά της νέας σοδειάς του Αγίου Μηνά (11/11), τα τελευταία χρόνια καθιερώθηκε διαγωνισµός καλύτερου κρασιού. Αυτή τη µέρα, στο οµώνυµο ξωκλήσι κοντά στο χωριό Τριπόταµος, µετά τη Θεία Λειτουργία, γίνεται αληθινό πανηγύρι από τους Τριποταµιανούς µε µεγάλη κρασοκατάνυξη και διαγωνισµό κρασιού. Για το σκοπό αυτό όλοι οι παραγωγοί κρασιού φέρνουν το δικό τους καινούριο κρασί. Συστήνεται µια επιτροπή από όλους τους παρευρισκοµένους και ο καθένας προσφέρει κρασί για να το δοκιµάσουν. Η επιτροπή επιλέγει το καλύτερο και όλοι δίνουν ευχές και συγχαρητήρια. Ακολουθεί παραδοσιακό φαγοπότι και γλέντι.

ΕΘΙΜΟ ΑΓΑΠΗΣ ΣΤΟ ΧΩΡΙΟ ΚΤΙΚΑ∆ΟΣ

Κάθε χρόνο τη ∆ευτέρα του Πάσχα, µετά το τέλος της λειτουργίας στην καθέδρα του χωριού, την Υπαπαντή, γίνεται περιφορά της εικόνας της Αναστάσεως σε όλο το χωριό. Στις δώδεκα το µεσηµέρι ο χτύπος της καµπάνας καλεί όλους τους ντόπιους, αλλά και τους επισκέπτες, στη λεγόµενη Κοινή Τράπεζα, αίθουσα κάτω από τον Ιερό Ναό, χωρητικότητας 300 ατόµων. Εκεί, κάθονται όλοι µαζί και τρώνε σούπα από κρέας (µοσχάρι), ψητό κρέας και διάφορους µεζέδες, όπως το έθιµο προστάζει, µαγειρεµένα από τις γυναίκες του χωριού. Μετά το γεύµα ακολουθεί ψαλµωδία και οµιλία από τον εφηµέριο και στη συνέχεια επιµνηµόσυνη δέηση για όλους τους εφηµέριους που πέρασαν κατά καιρούς από την ενορία και για τις ψυχές των συγχωριανών. Όταν τελειώσει το τρισάγιο, «βγαίνει» ο δίσκος του Ιερού Ναού, όπου συνεισφέρουν όλοι οι πανηγυριώτες, για τη διατήρηση της Αγάπης.

ΓΙΟΡΤΗ ΜΕΛΙΟΥ (15/09)

Στις 15 Σεπτεµβρίου, στο χωριό Κάµπος γιορτάζουν την παραγωγή µελιού. Όλοι οι µελισσοκόµοι-παραγωγοί µελιού φέρνουν δείγµατα της καινούριας παραγωγής τους και προσφέρουν σε όλους που έχουν έρθει εδώ, για να χαρούν και να γιορτάσουν αυτό το «γλυκύτατο» έθιµο. Ακολουθεί κέρασµα µε ρακόµελο, ντόπια γλυκίσµατα, εδέσµατα πλούσια και, όπως εξυπακούεται, το απαραίτητο συµπλήρωµα µιας τέτοιας εκδήλωσης, δηλαδή βιολιά και χορός µε παραδοσιακά τραγούδια, συρτό και µπάλο.

Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΣΤΟ ΒΡΥΣΙ

Η Παναγία του Βρυσιού αποτελεί το µεγαλύτερο καθολικό προσκύνηµα του νησιού. Η εκκλησία και το κτιριακό της συγκρότηµα βρίσκονται στο δρόµο προς τα «Έξω Μέρη» της Τήνου, κοντά στο σταυροδρόµι της Αγίας Μαρίνας, προς τη θάλασσα. Είναι κτισµένη σε ένα κατάφυτο µέρος, ανάµεσα σε ελιές, λεύκες, κυπαρίσσια και ευκαλύπτους. Εδώ υπάρχει και µια φυσική πηγή µε άφθονο νερό, που πιθανότατα έδωσε και το όνοµα στην περιοχή «Βρυσί». Άλλοι πιστεύουν ότι η λέξη Βρυσί προέρχεται από το «Βρεσί», λαϊκή απόδοση της Εύρεσης. 
Η εικόνα της Παναγίας του Βρυσιού (Παναγία Βρεφοκρατούσα) ανακαλύφθηκε στις αρχές του 17ου αιώνα, αλλά η ίδια η εικόνα χρονολογείται στις αρχές του 15ου αι. Μια ερηµίτισσα του τάγµατος των Φραγκισκανών που κατοικούσε στο χωριό Ταραµπάδος οραµατίστηκε την Παναγία, η οποία της υπέδειξε το µέρος, όπου έπρεπε να σκάψουν για να βρουν την εικόνα της. Έπειτα από επανειληµµένες προσπάθειες η µοναχή έπεισε τους ντόπιους να ψάξουν και πράγµατι βρέθηκε η εικόνα κάτω από καλαµιές, σύµφωνα µε τις υποδείξεις της Παναγίας. Μεταφέρθηκε στην εκκλησία του Ταραµπάδου, αλλά παρόλο που αποφάσισαν να παραµείνει εδώ, αυτή επέστρεφε στον τόπο εύρεσής της. Έτσι, έκτισαν µικρό ξωκλήσι στο σηµείο εκείνο αφιερωµένο στην Παναγία τη Βρυσιώτισσα. Σήµερα η εικόνα φυλάσσεται όλο το χρόνο στην καθέδρα του Ταραµπάδου και την παραµονή της εορτής της 15 Αυγούστου µεταφέρεται στο Βρυσί. Τότε τελείται µεγάλο πανηγύρι µε τη συγκέντρωση καθολικών ιερέων και πιστών από την Τήνο και αλλού. Η δεύτερη µεγάλη γιορτή γίνεται στο Βρυσί την πρώτη Κυριακή του Μαΐου. Το µικρό αρχικά εξωκλήσι έχει επεκταθεί πολύ, ώστε να πληροί τις ανάγκες του πλήθους των προσκυνητών που συρρέουν εκεί. 
Σύµφωνα µε λαϊκή παράδοση η εικόνα είχε περιπέτειες. Αφού µεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη για να θεραπεύσει κάποιον ασθενή, αυτός έπειτα από την ανάρρωσή του έστειλε πιστό αντίγραφό της αντί της αυθεντικής εικόνας πίσω στην Τήνο. Μόνο έπειτα από το θάνατό του αποκαλύφθηκε η απάτη και επέστρεψε η πραγµατική εικόνα στη βάση της. Σήµερα στο Βρυσί βρίσκεται το αντίγραφο.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΒΙΤΑΛΗΣ
Γεννήθηκε στα Ιστέρνια το 1840 από πατέρα αρχιτέκτονα, τον οποίο, όµως, δεν ακολούθησε επαγγελµατικά. Σπούδασε γλυπτική στο Πολυτεχνείο Αθηνών και ύστερα από επτά χρόνια αποφοίτησε µε το πρώτο βραβείο. Στη συνέχεια στάλθηκε στην Ακαδηµία Καλών Τεχνών του Μονάχου, όπου διακρίθηκε και του προτάθηκε να διδάξει εκεί. Προτίµησε, όµως, να επιστρέψει στην Ελλάδα και συγκεκριµένα στη Σύρο, όπου ίδρυσε εργαστήριο µαρµαρογλυπτικής, στο οποίο φιλοτέχνησε εξαίρετα γλυπτά που κοσµούν την Ερµούπολη, όπως το µαρµάρινο τέµπλο του Αγίου Νικολάου. Ακόµα, διακόσµησε τα ανάκτορα και αρχοντικά της Αθήνας, ενώ ο Χαρίλαος Τρικούπης εκτιµώντας το έργο του ζητούσε τη γνώµη του για έργα τέχνης, µε τα οποία επρόκειτο να κοσµήσει την πρωτεύουσα. Ανάµεσα στα έργα του ξεχωρίζει ο ανδριάντας του Φιλέλληνα Άγγλου πολιτικού Γλάδστωνα στον περίβολο του Πανεπιστηµίου Αθηνών. 

ΛΑΖΑΡΟΣ ΣΩΧΟΣ
Ο Ιστερνιώτης Λάζαρος Σώχος γεννήθηκε το 1862. Σε ηλικία 14 ετών φοιτά στη Σχολή Καλών Τεχνών των Αθηνών. Με το τέλος των σπουδών του, το 1881, φεύγει για το Παρίσι µε υποτροφία του Ιερού Ιδρύµατος Ευαγγελιστρίας Τήνου. Φοιτά στην Ακαδηµία Ωραίων Τεχνών, όπου και διαπρέπει. Ιδρύει στο Παρίσι εργαστήρι µαρµαρογλυπτικής, στο οποίο συγκεντρώνονται οι µεγαλύτεροι καλλιτέχνες της Ευρώπης. Τα έργα που φιλοτεχνεί είναι εµπνευσµένα από την ελληνική ιστορία και φύση. Φαίνεται επηρεασµένος από την τέχνη του Ροντέν και διακρίνεται για το ροµαντισµό του. Είναι ένας από τους πλέον βραβευµένους καλλιτέχνες, έχοντας βραβευτεί συνολικά 17 φορές. Το 1905 αναλαµβάνει µαζί µε το Λάζαρο Φυτάλη την αναστήλωση του Λέοντα της Χαιρώνειας, ενώ παράλληλα επιβλέπει τις εργασίες του αρχαιολογικού χώρου της Ολυµπίας. Το 1908 καταλαµβάνει έδρα στη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας και τρία χρόνια αργότερα αφήνει την τελευταία του πνοή σε ηλικία 49 ετών. 

ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΣΩΧΟΣ
Γεννήθηκε στα Ιστέρνια το 1888 και απεβίωσε στην Αθήνα το 1975. Καταγόµενος από οικογένεια µε καλλιτεχνική παράδοση στη µαρµαροτεχνία φοίτησε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, όπου και διακρίθηκε, και στη συνέχεια µε κρατική υποτροφία στο Παρίσι στη Σχολή Ωραίων Τεχνών. Έλαβε µέρος σε διαγωνισµούς και βραβεύτηκε κατ’ επανάληψη. Από το 1926 µέχρι το 1953 δίδαξε γλυπτική στο ΕΜΠ. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του ασχολήθηκε µε την ξυλογλυπτική. Στο Αντώνιο Σώχο αφιερώθηκε αίθουσα στον περίβολο του ναού της Ευαγγελιστρίας Τήνου, όπου εκτίθενται έργα του. Έργα του, εξάλλου, κοσµούν διάφορες περιοχές της Ελλάδας και του εξωτερικού.  

ΛΑΖΑΡΟΣ ΛΑΜΕΡΑΣ
Από οικογένεια µε παράδοση στη γλυπτική, ο Λάζαρος Λαµέρας γεννήθηκε στα Ιστέρνια το 1918, επηρεάστηκε από την Τήνο και το Χαλεπά, και σπούδασε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών και στο Παρίσι, όπου και διακρίθηκε. Είναι ο πρώτος γλύπτης που παρουσίασε ανεικονικά έργα στην Ελλάδα, ενώ φιλοτέχνησε µνηµεία, προτοµές, ηρώα κλπ, όπως και το µεγαλύτερο χάλκινο άγαλµα που υπάρχει στην Ελλάδα, ύψους 5,5 µ («Φρουρός» στο Καλπάκι). 

Α∆ΕΛΦΟΙ ΜΑΛΑΚΑΤΕ
Ο Ιάκωβος και ο Φραγκίσκος Μαλακατές κατάγονται από τα Ιστέρνια και υπήρξαν κορυφαίοι γλύπτες. Ίδρυσαν στην Αθήνα το πρώτο ερµογλυφείο, από το οποίο αποφοίτησαν µεγάλοι καλλιτέχνες. Ο πρώτος αναλάµβανε όλα τα µεγάλα καλλωπιστικά έργα, που ανέθεταν οι Βαυαροί αρχιτέκτονες και παρασηµοφορήθηκε µε τον Αργυρό Σταυρό του Σωτήρος. Ο δεύτερος υπήρξε εξαίρετος ανδριαντοποιός. 

Α∆ΕΛΦΟΙ ΦΥΤΑΛΕ
(Γεώργιος, Μάρκος, Λάζαρος, Ιωάννης, Χαράλαµπος)
Γεννηµένοι στα Ιστέρνια λίγο µετά το 1820 από πατέρα µαρµαρογλύπτη, κληρονόµησαν από αυτόν την καλλιτεχνική φλέβα. Ίδρυσαν εργαστήριο στην Αθήνα, το οποίο υπήρξε φυτώριο καλλιτεχνών το διάστηµα 1840-1878. Όλα τα αδέλφια διέπρεψαν στις τέχνες και αλληλοσυµπληρώνονταν. Έργα τους υπάρχουν στο Α΄ Νεκροταφείο, ενώ το «Ποιµήν κρατών ερείφιον» ανήκει στο Γεώργιο.

Το χωριό µου
Ορθρινό άστρο, που ζεις στα ξάνεµα, εκεί ψηλά στου Τσικνιά τις κορφές.
Έλα να ψάλλεις, πριν δύσεις, του απόδειπνου τις γλυκές σιωπές και µάγια…
Καλοκαίρι:
Με ανάσες αντάρας, βουές, το µελτέµι σφυρίζει.
Σαν το ξέµπαρκο αγρίµι, που λουφάζει στου χωριού τ’ απάγγεια!
Κι ως των άσπρων σπιτιών τις γωνιές.
Στ’ ανήφορα του Καµαριού διραφιές όλο νάζι, µ’ ασπροκόκκινα χείλια, τα φιλιά τους σκορπούν µ’ ευωδιά!
Οι αυλές µυρισµένες αγάπη τα τραπέζια τους στρώνουν, σ’ ένα κάλεσµα πλέριο και γεµάτο χαρά!
Στη Στενή ξεπεζεύει το άστρο της δύσης, µακριά πριν χαθεί, µακριά:
Προσκυνάτε εκκλησιές και καµάρες παλιές, που µυρίζουν θυµητάρια του χθες.
Σ’ ένα αντάµωµα πίστης, ιστορίας και πολιτισµού, στου χρόνου το διηνεκές!

ΡΑΚΙΖΙΟ
Το ρακιζιό ανήκει στους βοηθητικούς χώρους του χωριάτικου σπιτιού, όπου οι αγρότες βγάζουν το ρακί τους (από το ινδικό ορακ), το παραδοσιακό ποτό της Τήνου. Μετά τον τρύγο και το πάτηµα των σταφυλιών στο πατητήρι, παίρνουν τα «τσάµπουρα», υπολείµµατα από τα τσαµπιά και τα βάζουν σε καζάνι µπακιρένιο χωρητικότητας 40-120 κιλών, στο οποίο εφαρµόζεται καλά καπάκι που καταλήγει σε κωνοειδή έξοδο µε σωλήνα. Το τοποθετούν πάνω σε εστία µε δυνατή φωτιά, για να γίνει η απόσταξη (ύστερα από άδεια από το Γενικό Χηµείο του Κράτους). Ο σωλήνας περνάει µέσα από δεξαµενή νερού (γάνα), και βγαίνει από την αντίθετη πλευρά. Με τη βράση ο παραγόµενος ατµός από το καζάνι περνάει από τον παγωµένο από το νερό σωλήνα και υγροποιείται, στάζοντας στην έξοδο µέσα σε δοχείο. Το πρώτο ρακί «πρωτόρακο» είναι πολύ δυνατό, τόσο που παλιά το χρησιµοποιούσαν για οινόπνευµα. Μετά από κάποια ώρα βγαίνει και το επόµενο ρακί.
Στο χωριό Φαλατάδος το «ρακιζιό» έχει καθιερωθεί ως γιορτή και κάθε χρόνο στις 8 Σεπτεµβρίου κόσµος από όλο το νησί συγκεντρώνεται στο δηµοτικό σχολείο του χωριού. Όσο βγαίνει το ρακί πίνουν µεταξύ τους οι άνδρες που συµµετέχουν, ενώ οι γυναίκες προσφέρουν εδέσµατα. Ακολουθεί χορός και τραγούδι µε βιολιά και λαούτα.

ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΟΥ ΤΟΠΙΟΥ ΤΗΣ ΒΩΛΑΞ
Ένα από τα αξιοθέατα της Τήνου είναι το τοπίο του χωριού Βωλάξ. Ο επισκέπτης βρίσκεται µπροστά σε ένα µοναδικό φαινόµενο: τεράστιοι ολοστρόγγυλοι βράχοι είναι διάσπαρτοι σε µία απέραντη έκταση. Οι µεγάλοι και µικροί βώλοι, οι οποίοι έχουν δώσει το όνοµά τους στο όµορφο γραφικό χωριό που βρίσκεται χτισµένο ανάµεσα και πάνω σ’ αυτούς, προξενούν το ενδιαφέρον και την απορία για τον τρόπο, µε τον οποίο δηµιουργήθηκαν και έλαβαν αυτά τα σχήµατα. Οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι εδώ υπήρχε γρανίτης. Με την πάροδο του χρόνου και τη συνεπαγόµενη αποσάθρωση και διάβρωση, κοµµάτια του αποσπάστηκαν το ένα από το άλλο. Το σηµερινό στρογγυλό τους σχήµα οφείλεται σε εξωτερικούς παράγοντες, όπως η υγρασία, οι µεταβολές της θερµοκρασίας και ο αέρας. Από την άλλη πλευρά, µύθοι θέλουν το φαινόµενο αυτό να οφείλεται σε µετεωρίτες, στην τιτανοµαχία ή απλά στη θάλασσα που κάποτε κάλυπτε την περιοχή αυτή. Όπως και να έχει, το θέαµα είναι εκπληκτικό και δικαιώνει κάθε επισκέπτη.

ΑΡΧΕΙΟ ΚΑΘΟΛΙΚΗΣ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΗΣ ΤΗΝΟΥ
Το αρχείο στεγάζεται στην έδρα της καθολικής αρχιεπισκοπής της Τήνου στο χωριό Ξινάρα. Είναι κυρίως εκκλησιαστικό, αλλά περιλαµβάνει και έγγραφα σχετικά µε τη ζωή των χωριών της Τήνου κατά τη διάρκεια των περασµένων αιώνων. Το παλαιότερο έγγραφο, που χρονολογείται το 1390, αφορά την καθολική κοινότητα και λόγω της φύσης του αυξάνεται συνεχώς. 
Το αρχείο περιλαµβάνει τρεις τοµείς:
•    Το επισκοπικό αρχείο. Αφορά κυρίως στη σχέση της επισκοπής της Τήνου µε τη Ρώµη, τις τοπικές αρχές, την ελληνική κυβέρνηση, άλλες επισκοπές, την αλληλογραφία µεταξύ επισκόπων και άλλα. 
•     Ενοριακά αρχεία. Περιλαµβάνονται κώδικες και φάκελοι από χωριά της Τήνου, πρωτότυπα έγγραφα οικογενειών, τα οποία εµπιστεύονταν στον εφηµέριο προς φύλαξη, ληξιαρχικά βιβλία, ιστορία εκκλησιών και των περιουσιών τους, εκκλησιαστικά βιβλία κ.λπ. 
•  Έγγραφα του εκκλησιαστικού δικαστηρίου. Αφορούν κυρίως στη ζωή των κατοίκων και στις µεταξύ τους διαφορές και άλλα δικαιοπρακτικά έγγραφα από την περίοδο Βενετοκρατίας και Τουρκοκρατίας. Εκτός αυτών φυλάσσονται τα αρχεία των καθολικών εκκλησιών Μυκόνου, Άνδρου, αλλά και Χίου, Μυτιλήνης και Σάµου. Επίσης, διάσπαρτα έγγραφα, όπως ο κώδικας του εκκλησιαστικού δικαστηρίου Κρήτης (1580-1610), φιρµάνια σουλτάνων και Τούρκων αξιωµατούχων κ.ά. 
Το αρχείο είναι ταξινοµηµένο µέχρι τα έγγραφα του 1850 και διαθέσιµο στο κοινό. Προσπάθειες γίνονται να ταξινοµηθούν και τα µεταγενέστερα έγγραφα.

ΜΟΝΗ ΟΥΡΣΟΥΛΙΝΩΝ
Ιδρύθηκε στα Λουτρά το 1862 από µοναχή της Αδελφότητας των Ουρσου- λινών. Ξεκίνησε µε λαµπρό µέλλον και έµελλε να στεγάσει ορφανοτροφείο, οικοτροφείο, γαλλικό γυµνάσιο, πανεπιστήµιο, ελληνικό δηµοτικό, σχολή ταπητουργίας. Έφτασε στην κορύφωσή του στα τέλη του 19ου αιώνα, ενώ στις αρχές του 20ού απαριθµούσε περισσότερες από 300 οικότροφες µαθήτριες από όλη την Ελλάδα. Κατά τον Β’ Παγκόσµιο Πόλεµο η σχολή έκλεισε και όταν επαναλειτούργησε περιορίστηκε σε δηµοτικό σχολείο, το οποίο έκλεισε περίπου το 1980, ενώ η σχολή ταπητουργίας λειτούργησε µέχρι τη δεκαετία του 1990. Σήµερα, το κτίριο αποτελεί σήµα κατατεθέν του χωριού και διατηρεί, έστω και παραµεληµένο, την παλιά του αίγλη.

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΓΥΖΗΣ
Γεννήθηκε το 1842 στο Σκλαβοχωριό της Τήνου. Από την παιδική του ηλικία άρχισε να ασχολείται µε την ιχνογραφία και κάθε λογής σχεδιαγράµµατα. Το 1850 η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και ο πατέρας του τον προόριζε για ξυλουργό στο µικρό ξυλουργείο που διατηρούσε. Με τη βοήθεια της µητέρας του ο µικρός Νίκος φοιτά επί ένα έτος στο Πολυτεχνείο. Σύµφωνα µε τον κανονισµό της Σχολής Καλών Τεχνών, οι µαθητές που θα φοιτούσαν έπρεπε να είναι δώδεκα ετών και ο µικρός Γύζης ήταν µόνο οκτώ. Βάσει ενός πιστοποιητικού που τον εµφάνιζε τέσσερα χρόνια µεγαλύτερο ολοκλήρωσε τις σπουδές του το 1861. Το 1865 παίρνει υποτροφία από το Ιερό Ίδρυµα Ευαγγελιστρίας Τήνου και σπουδάζει στο Μόναχο επί επτά χρόνια αριστεύοντας, ακολουθώντας τη δική του προσωπική τεχνοτροπία.
Το 1872 επιστρέφοντας στην Αθήνα δηµιουργεί εργαστήριο ζωγραφικής και δυο χρόνια αργότερα γυρίζει στο Μόναχο, όπως δεσµευόταν από την υποτροφία του. Βραβεύεται από κορυφαίους κριτικούς του Μονάχου για το έργο του και εκλέγεται τακτικός καθηγητής των Καλών Τεχνών στην Ακαδηµία Μονάχου το 1888. Το ∆εκέµβριο του 1900 φεύγει από τη ζωή, στο Μόναχο, ανάµεσα σε φίλους και την οικογένειά του, σκορπίζοντας θλίψη στον καλλιτεχνικό κόσµο, τους µαθητές του και την ελληνική παροικία του Μονάχου. 
Επίκεντρο της θεµατολογίας του Γύζη είναι ο άνθρωπος µέσα σε εξιδανικευµένο περιβάλλον, ιδιαίτερα συµβάντα οικογενειακής ζωής, αλλά και ο κόσµος του παιδιού, µέσα από τον οποίο εξωτερικεύει τον ψυχισµό του.
Εκτός από την ανατολή, την οποία επισκέφτηκε µαζί µε το φίλο του Ν. Λύτρα, έχει επηρεαστεί από αρχαιολογικά θέµατα και µυθολογικές συνθέσεις µε σηµαντικότερη αυτή µιας γυναικείας µορφής που κρατά λύρα. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του, ο καλλιτέχνης µέσα από θρησκευτικά έργα εκφράζει την υπαρξιακή του αγωνία. Εδώ το περιβάλλον παίζει δευτερεύοντα ρόλο, ενώ κυριαρχούν το φως και το σκοτάδι. Από τα σηµαντικότερα έργα του είναι το «Κρυφό Σχολειό», το «Φίληµα» και άλλα.

ΓΙΟΡΤΗ ΤΗΣ ΑΓΚΙΝΑΡΑΣ
Πόσο σηµαντική είναι η παραγωγή αγκινάρας για το νησί φαίνεται και από τη γιορτή που καθιερώθηκε τα τελευταία χρόνια προς τιµήν αυτού του ιδιαίτερου κηπευτικού. Για το σκοπό αυτό διατίθενται από όλους τους καλλιεργητές 5000-10000 αγκινάρες! Έτσι από το πρωί της καθιερωµένης ηµέρας στις αρχές Μαΐου οι γυναίκες του χωριού Κώµη, όπου λαµβάνει χώρα η γιορτή, αναλαµβάνουν το καθάρισµα και το µαγείρεµα των αγκιναρών. Οι συνταγές που εκτελούνται είναι πολλές και ως το βράδυ, που µαζεύεται πλήθος κόσµου, τα τραπέζια στην πλατεία έχουν γεµίσει µε ποικίλλες γεύσεις: αγκινάρες τουρσί, οµελέτα, παπουτσάκια, αλα πολίτα, µε θαλασσινά, µε κρέας και αυγολέµονο, βραστές, σαλάτα κ.α. Οι παρευρισκόµενοι δοκιµάζουν όλες τις δηµιουργίες, και τα βιολιά και η παραδοσιακή µουσική συνοδεύουν το χορό που διαρκεί ως τα ξηµερώµατα.

ΤΑ ΧΟΙΡΟΣΦΑΓΙΑ
Στα περισσότερα χωριά της Τήνου, τους φθινοπωρινούς µήνες, γίνονται τα «Χοιροσφάγια», έθιµο που χρονολογείται από πολλά χρόνια, µέσα από µια µεγάλη πραγµατικά ιεροτελεστία όχι µόνο µε την παρουσία της οικογένειας που τα πραγµατοποιεί, αλλά όλου σχεδόν του χωριού. Μέρες πριν από τη σφαγή του χοίρου οι γυναίκες της οικογένειας µαζεύουν και στη συνέχεια ξεραίνουν και τρίβουν µυρωδικά µαζί µε αλάτι, ενώ παράλληλα καθαρίζεται επιµελώς η κατοικία και η αυλή του σπιτιού, καθώς και το γύρω περιβάλλον. Οι άνδρες φροντίζουν να υπάρχει επάρκεια ξυλείας που θα χρειαστεί για τα χοιροσφάγια. Στα µέσα περίπου Οκτωβρίου, όταν αρχίζει η θερµοκρασία να πέφτει και έρχονται τα πρωτοβρόχια, οι χωρικοί ορίζουν τη µέρα που θα σφάξουν το χοίρο. Το βάρος του αποτελεί σηµείο αναφοράς και περηφάνιας για τον ιδιοκτήτη του, εφόσον ένας «καλοθρεµµένος» χοίρος µπορεί να ξεπεράσει και τα 200 κιλά, που συνεπάγεται επάρκεια κρέατος και λίπους (γλύνα) στην οικογένεια για τον επόµενο χρόνο. Η σφαγή του χοίρου πραγµατοποιείται πολύ πρωί µε τη συµµετοχή συγχωριανών και οι ευχές δίνουν και παίρνουν προς το νοικοκύρη να ’ναι «ο χοίρος καλοφάγωτος». Ακολουθεί ο καθαρισµός του σφάγιου, ενώ οι κοπελιές κερνούν τους συµµετέχοντες ρακί µαζί µε ξερά σύκα, αµύγδαλα, καρύδια, λουκούµια και άλλα. Στη συνέχεια, το ζώο κρεµιέται ψηλά σε τσιγκέλι για τον τεµαχισµό του, ενώ τα εντόσθια τηγανίζονται ή µαγειρεύονται στην κατσαρόλα από τη νοικοκυρά για το µεσηµεριανό τραπέζι. Ένα µέρος του κρέατος γίνεται λουκάνικα και λούζες, ενώ το δέρµα µε το πάχος λιώνεται σε καζάνια ώστε να γίνει σίσυρα και γλύνα. Στο δείπνο προσκαλούνται, εκτός από αυτούς που συµµετείχαν στα χοιροσφάγια, ο ιερέας του χωριού, οι συγχωριανοί και φίλοι. Τα τραπέζια µε τα πεντακάθαρα τραπεζοµάντιλα γεµίζουν εκτός από το φρεσκοµαγειρεµένο χοιρινό µε πεντανόστιµα ντόπια εδέσµατα, σαλάτες, τηνιακό τυρί, ελιές, κοπανιστή, καθώς και ντόπιο κρασί, προσφέροντας µοναδικές στιγµές στους συνδαιτυµόνες. Σε πολλές περιπτώσεις, το βιολί και το λαγούτο συµπληρώνουν την πραγµατικά ξεχωριστή ιεροτελεστία. Η διαδικασία αυτή επαναλαµβάνεται από όλα τα νοικοκυριά καθόλη τη διάρκεια του φθινοπώρου και αρχές του χειµώνα.